Σύντομη ανασκόπηση της αρχαίας ιστορίας των Άνω Λιοσίων

H ιστορία της περιοχής των Άνω Λιοσίων, που ξεκινά από τα χρόνια, μαρτυρείται από ιστορικές πηγές και επιβεβαιώνεται από αρχαιολογικά ευρήματα.

Η Αττική αποτελείτο από αυτόνομους οικισμούς, οι οποίοι τον 7ο αι.π.Χ. περίπου, συνενώνονται σ’ ένα κράτος, το Αθηναϊκό. Τον 6ο αι.π.Χ., την εποχή της δημοκρατίας του Κλεισθένη, οι πολίτες του αθηναϊκού κράτους οργανώνονται σε δέκα φυλές και σε τριττύες (περιοχές), ενώ κάθε οικισμός της περιοχής αποτελεί και ένα δήμο, που κατατάσσεται στις φυλές και τις τριττύες που έχουν οργανωθεί.

Στην ευρύτερη περιοχή των Άνω Λιοσίων τοποθετούνται τρεις μικροί δήμοι, που αποτελούσαν τρικωμία (δηλαδή θρησκευτική και οικονομική ένωση), ανήκαν στη ίδια φυλή, τη Λεωντίδα (πήρε τ’ όνομά της από τον αττικό ήρωα Λεώ) και στη ίδια τριττύ, την Μεσόγειο (Μεσογαία – εσωτερικό της Αττικής). Oι τρεις αυτοί δήμοι ήταν:

  • ΕΥΠΥΡΙΔΑΙ ΕΥΠΥΡΙΔΑΙ
    O αρχαίος δήμος των Ευπυρίδων εντοπίζεται Ν.Α. της Κρωπίας (Ζωφριά, περιοχή Αγ. Σωτήρας, όπου έχουν παρατηρηθεί από ερευνητές αρχαία θεμέλια, πιθανόν από το κέντρο λατρείας του αρχαίου δήμου).
  • ΚΡΩΠΙΑ ΚΡΩΠΙΔΑΙ
    O αρχαίος δήμος της Κρωπίας τοποθετείται στα δυτικά του σημερινού δήμου των Άνω Λιοσίων, στην περιοχή του περάσματος μεταξύ Πάρνηθας και Αιγάλεω, όπου ερχόμενος κανείς από το Θριάσιο στις Αχαρνές έχει δεξιά του το Αιγάλεω (Θουκυδίδης ΙΙ, 19). Εκεί υψώνεται σήμερα το αρχαίο τείχος.
  • ΠΗΛΗΚΕΣ ΠΗΛΗΚΕΣ
    O αρχαίος δήμος Πηλήκων εντοπίζεται, πάλι από νεώτερους ερευνητές Β.Δ. της Κρωπίας (στην περιοχή του Αγ. Ιωάννη).

Ένας τέταρτος δήμος, που δεν ανήκε στην τρικωμία, ήταν ο δήμος ¨Όη (Oίη) (ονομασία δημοτών: Oήθεν) που άνηκε στην Oινηίδα φυλή (πήρε το ονομά της από τον αττικό ήρωα Oινέα) και στην τριττύ παραλίας. O αρχαίος δήμος της Oίης εντοπίζεται δυτικότερα του αρχαίου δήμου Κρωπίας.

Ευρήματα αρχαιολογικού ενδιαφέροντος, που είχαν εντοπιστεί από την αρχαιολογική έρευνα του προηγούμενου αιώνα ήταν: είτε διάσπαρτα σ’ όλη την περιοχή – επιτύμβια ανάγλυφα, επιγραφές, αγγεία, τάφοι, γλυπτά και θραύσματα από αγάλματα του Ηρακλή, που δηλώνουν τη λατρεία του στην περιοχή (Άνω Λίμνη, Ζωφριά) – είτε μνημεία, που υψώνονται ακόμη αγέρωχα στην θέση τους, σε πείσμα χιλιάδων χρόνων, που έχουν περάσει. Τέτοια μνημεία είναι:

Αρχαίο τείχος «ΔΕΜΑ»: Το αρχαίο τείχος, που βρίσκεται 2,5 χιλιόμετρα περίπου δυτικά των Άνω Λιοσίων ονομάστηκε «Δέμα» γιατί «έδενε» κατά κάποιο τρόπο τις Ν.Δ. κλιττύες της Πάρνηθας με την οροσειρά Αιγάλεω, φράζοντας το βορειότερο πέρασμα από το Θριάσιο προς Αχαρνικό πεδίο. Η στρατηγική θέση του, η τοιχοδομία του, η κατασκευή του μήκους 4,360μ. έχει προβληματίσει κατά καιρούς τους ερευνητές, τόσο για το σκοπό, που εξυπηρετούσε, όσο και για τη χρονολόγησή του. Απ’ όλες τις απόψεις που έχουν διατυπωθεί, η γενικότερα αποδεκτή είναι ότι πρόκειται για αμυντικό τείχος των Αθηναίων, που κατασκευάστηκε στις αρχές του 4ου αι. π. Χ. Η χρονολόγηση βασίστηκε στον τρόπο τοιχοδομίας του τείχους και στη κεραμική, που βρέθηκε εντοιχισμένη σ’ αυτό. Με το τείχος σχετίζονται και τα μνημεία:

  • Πύργος: Πύργος για σκοπιά στο λόφο Πυργάθι, (4ος – 3ος αι. π. Χ.) σήμερα σώζονται μόνο τα θεμέλια της κυκλικής βάσης του.
  • Oικία: Πιθανόν αγροικία διώροφη, που χρονολογείται από την κεραμική που βρέθηκε στο εσωτερικό της σε Α’ οικοδομική φάση 420π.Χ. και σε Β’ οικοδομική φάση τρίτο τέταρτο 4ου αι. π. Χ. Σήμερα σώζονται μόνο τα θεμέλια της, δυτικά του τείχους στα 10μ. ορατά από τους επιβάτες στη βορεινή πλευρά της σιδηροδρομικής γραμμής για Πελοπόννησο.
  • Πίσω Τείχος: Αρχές 4ου αι. π. Χ., ενίσχυε την άμυνα του Δέματος. Σήμερα βρίσκεται έξω από το εργοτάξιο του δήμου, στη νότια πλευρά του, σχεδόν ακρωτηριασμένο.

Ιδιαίτερες πληροφορίες για την ιστορία του Δήμου Άνω Λιοσίων από τα ρωμαϊκά χρόνια έως και τη Φραγκοκρατία δεν υπάρχουν, χωρίς αυτό να σημαίνει εγκατάλειψη της περιοχής από τους κατοίκους.

Η αρχαιολογική έρευνα, που βρίσκεται σε εξέλιξη, από το τμήμα Αρχαιολογίας της Δημοτικής Επιχείρησης Ανάπτυξης του Δήμου Άνω Λιοσίων με την εποπτεία της Β’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, ευελπιστεί να φέρει στο φως περισσότερα στοιχεία, που θα ανασυνθέσουν την εικόνα του παρελθόντος της πόλης μας.

 

Άνω Λιόσια : παραδοσιακό Αρβανιτοχώρι

Τα Άνω Λιόσια – όπως αναφέρουμε παραπάνω – απετέλεσαν ένα από τα παραδοσιακά Αρβανιτοχώρια της Αττικής στις υπώρειες της Πάρνηθας.
Κατά τη διάρκεια όλων αυτών των αιώνων της εγκατάστασής τους στην περιοχή και μέχρι τα μέσα περίπου αυτού του αιώνα οι Αρβανίτες αποτελούσαν μία κλειστή, αυστηρή, πατριαρχικά δομημένη κοινωνία και σχεδόν απόλυτα ενδογαμική.
Η κύρια ασχολία τους ήταν φυσικά η γεωργία και η κτηνοτροφία.

Κατά τη δεκαετία του ’50 όταν κατακερματίζονται και αποδιαρθρώνονται οι παραδοσιακές αγροτικές κοινωνίες της Ελληνικής υπαίθρου, και αρχίζουν τα μεγάλα μεταναστευτικά ρεύματα, προς τα αστικά κέντρα, τα Α. Λιόσια πλήττονται με τον ίδιο τρόπο που πλήττονται και άλλες αγροτικές περιοχές της Αττικής. Υποδεχόμενες τα πλήθη των εσωτερικών μεταναστών μπαίνουν σε μία αναγκαστική διαδικασία αστικοποίησης. Παραδοσιακά χωριά και οικισμοί της Αττικής μετατρέπονται σε ανώνυμα και υποβαθμισμένα τμήματα του μητροπολιτικού χώρου, ενώ η ύπαιθρός τους αποδιαρθρώνεται.

Το γεγονός αυτό αποτελεί και την πρώτη ρήξη στο κοινωνικό ιστό της περιοχής.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η περιοχή των Άνω Λιοσίων και γενικότερα του Θριάσιου πεδίου παρουσιάζει μία επιπλέον ιδιομορφία που την καθιστά μειονεκτικότερη έναντι άλλων περιοχών του λεκανοπεδίου.
Αποτελεί χώρο εξώθησης και ουσιαστικά απόρριψης των φτωχότερων του μεταναστευτικού ρεύματος και αυτών που βρέθηκαν σε δυσμενέστερες οικονομικές και ενταξιακές συνθήκες, δηλαδή των στρωμάτων εκείνων που η κοινωνική τους κατάσταση δεν επέτρεπε ούτε και αυτήν την παραμονή τους στις υποβαθμισμένες συνοικίες της δυτικής Αθήνας.
Εξωθούνται εκ των πραγμάτων λοιπόν και «εναποτίθεται» στην περιοχή Α. Λιοσίων και Θριάσιου που φαίνεται να καθίστανται βαλβίδα αποσυμπίεσης και διεξόδου στα συνεχώς διογκούμενα και οξυνόμενα προβλήματα του λεκανοπεδίου. Σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να θεωρηθεί ότι εντάσσεται και η εγκατάσταση στην περιοχή των Τσιγγάνων και, σε κάποιο βαθμό στις μέρες μας, των παλιννοστούντων Ποντίων.

Οι Αρβανίτες εκμεταλλεύονται το γεγονός ότι είναι κάτοχοι της γης, την οποία κατατεμαχίζουν και πωλούν ως αγροτεμάχια στους μεγάλους αριθμούς των εσωτερικών μεταναστών, γίνονται έτσι αρχικά εισοδηματίες προσποριζόμενοι έσοδα από την πώληση γης. Αργότερα μετατρέπουν αυτήν την συσσώρευση σε διαφόρων ειδών εμπορικές επιχειρήσεις.

Στα αγροτεμάχια αυτά οι εσωτερικοί μετανάστες χτίζουν αρχικά αυθαίρετα σπίτια μακριά από τον Αρβανίτικο οικισμό, κυρίως στην περιοχή της Ζωφριάς. Με την πάροδο του χρόνου και την αύξηση του αριθμού των εσωτερικών μεταναστών δημιουργούν περιμετρικά από τον παλαιό οικισμό μία ολόκληρη καινούργια πόλη.